Քերքենջ. հայացք դեպի Հայաստան

Լալա Ալիևա, Sitara Ibrahimova,

Բաքվից մի քանի ժամ հեռավորության վրա գտնվող գյուղի իր տնից 83-ամյա ադրբեջանցի Բայրամ Ալլազովը տարին մեկ անգամ ճանապարհորդում է Վրաստանի հարավ: Այնտեղի Իրգանչայ գյուղից նա փորձում է տեսնել հարեւան Հայաստանի մի բնակավայր(ընդամենը 3կմ հեռավորության վրա), որն ինքը դեռ համարում է իր տունը: Սակայն ինչ-որ բան տեսնելու ջանքերն անհաջողությամբ են ավարտվում:

«Նայում եմ այնտեղ, դատարկ է, ոչինչ չկա»:

1988-ականների վերջին Բայրամ Ալլազովը, ով Հայաստանի հյուսիսում գտնվող էթնիկ ադրբեջանցիներով բնակեցված Ղզլ Շաֆագ (թարգմանաբար նշանակում է` կարմիր լուսաբաց) գյուղի սովխոզի նախագահն էր, կարեւոր որոշում ընդունեց` համագյուղացիներին առաջարկելով փոխանակել իրենց գյուղն Ադրբեջանում գտնվող էթնիկ հայերով բնակեցված Քերքենջ գյուղի հետ: Վերջինս 540 կմ հեռու էր Ղզլ Շաֆագից:

Բաքվում սովորող իր ուսանող տղաներից մեկը հեռախոսով զանգեց Քերքենջի ընկերոջը եւ հաղորդեց գյուղերը փոխանակելու առաջարկության մասին:

Այդ շրջանում արդեն սրվում էր էթնիկ հայերի եւ ադրբեջանցիների միջեւ լարվածությունը` պայմանավորված ղարաբաղյան կոնֆլիկտով, եւ ըստ երեւույթին, գյուղերի փոխանակումը խելացի որոշում էր:

Տեսարան` Քերքենջից:

83-ամյա Բայրամ Ալլազովը եւ նրա 70-ամյա կինը` Խանիմը` լուսանկարները դիտելիս: Բաքվում ապրելու մի քանի փորձից հետո, (այնտեղ են բնակվում իրենց երեխաները) 2018-ի սկզբին նրանք հետ են վերադարձել Քերքենջ:

Հայաստանից բերված հին լուսանկարում Բայրամ Ալլազովը ցույց է տալիս իրեն:

Բայրամ Ալլազովի կինը` Խանիմը (ձախից երկրորդը) Վրաստանի Մառնեուլի քաղաքի իր բարեկամների հետ 1960-ականներին:

Բայրամ Ալլազովի տունը` ներսից:

Գյուղի մուտքի մոտ գտնվող հուշարձանը նվիրված է Երկրորդ աշխարհամարտում զոհված համագյուղացիներին:

Չնայած որոշ գերեզմանաքարեր վնասվել են` գյուղացիները պնդում են, որ խոստացածի համաձայն, պահպանել են հայկական գերեզմանատունը:

Հայկական գերեզմանաքարերի նկարների խազերը գյուղացիները վերագրում են երեխաներին:

Քերքենջի տներից մեկի դեկորացիան արտահայտում է ադրբեջանցիների ավանդական սերը ձիերի եւ ձիավարության նկատմամբ:

1988 թվականի փետրվարին Ադրբեջանի Սումգայիթ քաղաքում էթնիկ հայերի նկատմամբ զտումներն արդեն դրդել էին բազմաթիվ հայերի հեռանալ Ադրբեջանից: Այդ տարվա վերջին Հայաստանում գտնվող էթնիկ ադրբեջանցիներն էլ անվտանգ չէին զգում: Կալինինոյում (ներկայիս Տաշիր քաղաքում) պատուհանից նետված քարը սպանել էր մի տարեց ադրբեջանցու. այս մասին Ալլազովն ասել է Հենրիխ Բյոլ հիմնադրամի կողմից գյուղերի փոխանակման մասին ուսումնասիրության ժամանակ:  «Չայխանայի» հետ զրույցում էլ Ալլազովը նշել է, որ  Ղզլ Շաֆագը (ներկայումս գյուղը կոչվում է Ձյունաշող) այդ ժամանան էթնիկ ադրբեջանցիներով բնակեցված վերջին գյուղն էր Հայաստանում:

Ավանդույթի համաձայն` նա սովորաբար հանդիպում էր գյուղացիներին` տեղեկացնելու Բաքվից եկած նորությունների մասին: Այդպիսի մի հանդիպման ժամանակ էլ Ալլազովը, որը նաեւ գյուղի դպրոցի տնօրենն էր, պատմեց Քերքենջի մասին.

«Տղամարդիկ որոշեցին գնալ եւ տեսնել այն: Ժամանակ եւ այլ տարբերակ չկար»,-ասում է նա:

Համատեղ բանավոր պայմանավորվածություն ձեռք բերվեց` պահպանելու եւ խնամելու միմյանց գերեզմանները, որը երկու մշակույթներում էլ պատվի հարց է: Դրանից հետո գյուղացիները քվեարկեցին Ադրբեջան տեղափոխվելու օգտին:

Մամեդ Վալիեւը ցույց է տալիս անասունների համար 1974 թվականին իր կառուցած գոմը:

Մամեդ Վալիեւը Ղզլ Շաֆագից իր հետ Քերքենջ է բերել ոչ միայն ընտանիքի հագուստեղենն ու կահույքը, այլեւ անասուններին: «Անասունների մի մասը վաճառել եմ Վրաստանի Իրգանչայ գյուղում բնակվող ադրբեջանցիներին: Ընդհանուր առմամբ մենք վերցրել ենք ամեն ինչ: Միայն մեր երկհարկանի տունն ենք թողել այնտեղ»,-ասում է նա:

Սովետական Միության ժամանակ Մամեդ Վալիեւի կինը` այժմ 70-ամյա Մարալը, տանը կարպետներ էր գործում ու վաճառում պետությանը: Նա ասում է, որ կարպետների նախշերը չէին տարբերվում տեղի հայ կանանց գործածից:

Մամեդ Վալիեւի կինը` Մարալը, 1906 թվականին արտադրված այս ինքնաեռը Քերքենջ է բերել Ղզլ Շաֆագից:

Տրակտորի նախկին վարորդ Մամեդի տան աղքատիկ հարդարումը:

1989-ի մայիսին սկսեց տեղափոխությունը: Այն տեւեց երեք ամիս: Ղզլ Շաֆագի 330 ընտանիքներից 200-ը տեղափոխվեց Քերքենջ: Մյուսները տեղափոխվեցին Բաքու, որը Քերքենջից 120կմ դեպի հարավ է գտնվում:

Ալլազովը պնդում է, որ ինքն ամենավերջինն է լքել գյուղը` համոզվելու, որ բոլորը հեռացել են:

Նախքան Ադրբեջան տեղափոխվելը, գյուղացիները պահպանելով ավանդույթը, հիշատակման արարողություն էին կազմակերպել Ղզլ Շաֆագի գերեզմանոցում` հրաժեշտ տալու իրենց հանգուցյալներին: Այն ժամանակ արդեն գյուղացիները համոզված էին, որ այլեւս չեն վերադառնա գյուղ:

«Արոտավայրեր, աղբյուրներ, երկհարկանի տներ, անարատ մթերքներ, 800 առողջ կով, գյուղի միջով հոսող գետ, երկարատեւ ձմեռներ, ոչ մի խոնավություն»,-հիշում է Ալլազովը,- «Սովորաբար, երբ Մոսկվայից Երեւան հյուրեր էին գալիս, նրանց առաջին այցելությունը շրջկենտրոն Կալինինո [ներկայիս Տաշիր] քաղաքն էր` տեսնելու այս գեղեցկությունը:

Գյուղացիները հիշում են, թե նախքան գյուղից հեռանալն ինչպես էին իրենք լացում եւ համբուրում տան պատերը, ինչպես Քերքենջ տեղափոխվելուց հետո, չէին ուզում մտնել իրենց նոր բնակարանները` ժամանակի մեծ մասն անցկացնելով փողոցներում:

«Ես հաճախ եմ երազ տեսնում: Ես տեսնում եմ իմ գյուղը, իմ տրակտորը»,-ասում է Ղզլ Շաֆագի սովխոզի տրակտորի նախկին վարորդ 81-ամյա  Մամեդ Վալիեւը:

 Վալիեւը, մյուս գյուղացիների նման, Քերքենջ տեղափոխվելուց հետո իր կնոջ եւ չորս երեխաների հետ մի քանի անգամ այցելել է Ղզլ Շաֆագ:

«Սահմանապահները եւ տեղացի պաշտոնյաները ոչ մի խոչընդոտ չստեղծեցին»,-ասում է նա:

46-ամյա Սեւինջ Մամադովան Հայաստանից Քերքենջ է տեղափոխվել դպրոցն ավարտելուց անմիջապես հետո 1989-ին: Նա հիշում է, որ Ղզլ Շաֆագում իր հոր տունը բավականին մեծ էր, եւ այդ պատճառով Քերքենջի հայերից ոչ մեկը չէր ուզում ապրել այդ տանը: «Մենք վաճառեցինք այն պետությանը եւ այդ գումարով մի բնակարան գնեցինք Քերքենջում եւ մեկն էլ Բաքվում»,-ասում է նա:

Էլսեվեր եւ Սեւինջ Մամադովները խոսում են Բաքվում սովորող իրենց որդու հետ:

Սեւինջ Մամադովան` ռուս նկարիչ Իվան Կրամսկոյի «Անծանոթուհին» նկարի առջեւ: Նա այս նկարը Ադրբեջան է բերել Հայաստանից:

Քերքենջի գրեթե յուրաքանչյուր տուն իր կատուն ունի, ինչն անսովոր բան է Ադրբեջանում: Այստեղ ընդունված չէ տնային կենդանիներ պահել:

«Ես հյուրընկալել էի իմ [նախկին] տանն ապրող հայ ընտանիքին, սակայն չգիշերեցի այնտեղ»,-ասում է Մամեդը:

Ալլազովի խոսքով, կոմունիստական կուսակցությունը փորձում էր խանգարել փոխանակմանը: Մոսկվայի պաշտոնյանները համոզում էին գյուղացիներին, որ Հայաստանից չհեռանան:

Քերքենջի նոր ադրբեջանցի բնակիկչները ցանկանում էին գյուղն անվանափոխել եւ դնել Շաֆագ, սակայն խնդրանքը մերժվել է: Նրանց ասել էին, որ «Քերքենջ» բառը թուրքական ծագումնաբանություն ունի, հետեւաբար կարելի է եւ չփոխել (գյուղի նախկին էթնիկ հայ բնակիչներն ասում են, որ հայերենի իրենց բարբառում «Քերքենջ» նշանակում է քարից էլ կոշտ):

Այսօր Քերքենջը, բացի իր անցյալից, ոչնչով չի տարբերվում հարեւան գյուղերից: 

Գյուղ մտնելիս ձախ բլրի վրա հայկական գերեզմաններն են:

Տեղացիներն ընդունում են, որ երեխաները վնասել են գերեզմանաքարերի մի քանի նկարներ, միեւնույն ժամանակ նշելով, որ դժվար է շարունակ վերահսկել նրանց: Սակայն ադրբեջանցի բնակիչները պնդում են, որ հայկական գերեզմանները պահպանվել են:

Տեղի մոլլան, ով խնամում է գյուղի եւ հայկական, եւ ադրբեջանական գերեզմանները, հրաժարվեց խոսել Չայխանայի հետ:

Ալլազովը, գերեզմանաքարերի նկարների վնասման մասին խոսելիս, մռայլվում է: Չնայած Ղզլ Շաֆագի (Ձյունաշողի) նկատմամբ ունեցած նոստալգիային, նա չի հավատում, որ հնարավոր է վերականգնել հայերի եւ ադրբեջանցիներ միջեւ եղած երբեմնի ընկերությունը: 

«Պատկերացրեք դուք ունեք փոքր այգի, աճեցնում եք բերքաբեր ծառեր, ծաղիկներ, այնուհետեւ ձեր հարեւանը գալիս է եւ վերցնում այդ ագին ձեր ձեռքից»,-ասում է Ալլազովը` մատնանշելով Լեռնային Ղարաբաղի կոնֆլիկտը:

Հողի հետ կապը շատ կարեւոր է նրա համար:

Քերքենջում, ինչպես Ղզլ Շաֆագում, Ալլազովը եղել է սովխոզի ղեկավար: Թեեւ իր 70-ամյա կնոջ` Խանիմի հետ մի քանի անգամ փորձել են ապրել Բաքվում, որտեղ իրենց դուստրը եւ երեք տղաներն են, սակայն չեն հարմարվել:

«Ծնվել եւ իմ ողջ կյանքն անց եմ կացրել գյուղում: [Բաքվում] եղած ժամանակ կարոտում էի այն: Ուզում էի լսել աքաղաղների կանչը, կովերի բառաչանքը, շների հաչոցը եւ իմ կատվի մլավոցը»,-ասում է նա:

Այդ իսկ պատճառով ամեն առավոտ նա փոխում է իր հագուստը եւ գնում դաշտեր` օգնելու գյուղացիներին: Ալլազովին շրջապատող միջավայրն գուցե այլ է այսօր, սակայն իր գործի նկատմամբ նվիրվածություը` ոչ:

Քանի որ տեղի տնտեսությունը լավ վիճակում չէ քերքենջցի տղամարդիկ, ինչպես ադրբեջանական այլ գյուղերում, հաճախ հավաքվում են գյուղի կենտրոնում` ժամանակ անցկացնելու, խոսելու եւ գյուղի անցուդարձին հետեւելու համար:

Քերքենջցի կանայք բեռնատարով գնում են դաշտեր` աշխատելու:

«Բաքվից Քերքենջ 120 կմ է, այնքան, ինչքան Ղզլ Շաֆագից Թբիլիսի: Սա է ճակատագրի հեգնանքը»,-ասում է Մամեդը:

1989 թվականից հետո ծնված երեխաները Ղզլ Շաֆագի մասին գիտեն միայն մեծերի պատմություններից եւ չեն կիսում նրանց նոստալգիան:

թողարկում

Հիշողություն

հաջորդ պատմությունը