Քաղցր բուլկին ու փախլավան կամ դառնանուշ հիշողություններ փոփոխությունների ժամանակներից

Հեղինակ՝ Էլլա Կանեգարիան Գյոկթաշ


Գարնան կեսն ես անցկացրեցի տանը՝ փակված Երևանի իմ բնակարանում, առանց դուրս գալու ու դրսում գոնե մի քիչ ավել ժամանակ անց կացնելու ցանկության: Ես անգամ ամենամոտ խանութից քիչ հեռու չէի ուզում քայլել:

Վախից դրդված չէի փակվել տանը, այլ որովհետև ցանկություն չունեի տեսնել քաղաքը՝ մայրաքաղաքը այսպիսին: Դատարկված ու զրկված դրսի աղմուկից, մարդկանցից, սրճարանների լցվածությունից, որն ապահովում էր կենտրոնի յուրահատուկ հյուսվածքը:

Իհարկե Հայաստանի Հանրապետության կառավորությունն արդեն դանդաղ վերանայում ու թեթևացնում էր կարանտինի կանոնները, բայց քաղաքի կենտրոնն ավելի դանդաղ ենթարկվում էր տրանսֆորմացիայի, դառնալով մի տարածք, որտեղ հայտնվում ու ֆռռում էին միայն հանդուգն մարդիկ ու համառները, ովքեր համարձակվում են գնալ ու ապրել հին կյանքը, կրկնել հին սովորթյունները՝ դրանք պահելու ու պահպանելու համար, որպեսզի պահեն հին աշխարհը ու դրա ձևաչափն, անկախ նրանից, որ դա մեր իսկ առջև կոտրվում էր ու կորում:

Նրանց պատշգամբիցս տեսնելը ստիպում էր մեղավոր զգալ իմ թուլության ու ծուլության համար: Ես զգում էի, որ պետք է դուրս գամ, հաղթահարեմ այն խանութը, որտեղ սովորաբար լինում եմ, գուցե նույնիսկ այցելեմ քիչ ավելի հեռու գտնվող Հալեպ շուկան ու քաղցրավենիք գնեմ, որ դրանով ընդհատեմ վերջերս ավելի ու ավելի հաճախ խմվող սուրճս:

Իմ նոր քայլուղին էր Արամի փողոցը, որը մոտ է Հանրապետության հրապարակի քանդված շենքերի մի փոքրիկ թաղամասին, որը դեռ փլատակներից չի հասցրել ոչ մի այլ բանի վերածվել: 

Երբ անցնում էի այդտեղով զգացի հոտ, որն ինձ հիշեցրեց քաղցր բուլկիների մասին: Շրջեցի գլուխս, որ տեսնեմ, թե ով է դրանք վաճառում դրսում: Փողոցը դատարկ էր նույն կերպ, ինչպես որ լքված թաղամասը: Դրա հոտն ուժեղ էր ու մինչև շուկա գնալը, ամբողջ ճանապարհին հետս էր:

Որոշ ժամանակ հետո ես հասկացա, որ հոտը  քաղաքի և այս թաղամասի մասին ունեցած վառ հիշողությունից է մնացել ու իրական չէ:

Այս փորձառությունն այնքան ուժեղ էր՝ կարծես իմ կյանքի մի մասը պորեկտվել էր պատերին, իմ աշխարհի մի անկյուն՝ բախվել անցյալիս հետ: Դա տարավ  ինձ դեպի այն խոսակցությունը, որն ունեցել էի այն ժամանակ, երբ կորոնավիրուսը բոլորիս մղեց դեպի մեր տներ՝ քաղաքից դուրս, աշխարհից դուրս:

«Անկայուն ժամանակներում այն ամենն ինչ կարող եք պահել՝ համերն ու հոտերն են: Նրանց կայուն ներկայությունը մարդկանց կարող է շեղել վնասներից, որոնք նրանք կրում են տան, աշխատանքի կամ քաղաքական ազատության կորստի դեպքում: Ծանոթ համերն ու հոտերը թույլ են տալիս ավելի քիչ տառապել, քանի որ դուք ձեզ հարմարավետ գոտում եք զգում, այնպես՝ կարծես ոչինչ չի փոխվել»,- ասաց ինձ թուրք գիդը, երբ փետրվարին Ստամբուլում էի:

Այսպիսով դա պատահեց նաև ինձ հետ, երբ հայտնվեցի փողոցում, որտեղ նախկինում ապրում էր մանկությանս հին ընկերը: Նրա մայրը, ում  տիկին Աննա էինք ասում,  քաղցրավենիք էր թխում և վաճառում հենց խոհանոցից պատուհանից, հենց այս թաղամասում:



Այժմ այս թաղամասն անցյալում է, քանդվել են բոլոր փոքր տները և տեղում ոչինչ չի կառուցվել, այնպես որ կա մի դատարկություն, մի փոս, որտեղ դեռ կարող ես զգալ անցյալի ուրուական ներկայությունը, և որտեղ յուրաքանչյուրը կարող է ավելացնել իր հիշողությունները:

Տիկին Աննայի տունը փոքր էր, մասամբ փայտե. Կիսաքանդ: Երբեմն թվում էր, թե հազիվ էր կանգուն մնում: Այն ուներ իրեն հատուկ հնչյուններն ու բույրերը: Տունը գրեթե նույն չափի էր, ինչ մեր սենյակ-զգեստապահարանը, բայց ուներ ինչ-որ թաքնված խորություն, մի աննկատելի հմայք, որ ճառագում էր պատերի մեջ թաղված պատմության շերտերից:

Ես ուզում էի օրերս անցկացնել այնտեղ, այլ ոչ իմ տանը, որը հիշեցնում էր ամերիկյան ֆիլմերի տները: Իմ ընկերոջ տունը հիշեցնում էր հին Երևանը: Նրա պատերը ճեղքված էին՝ պատված պաստառներով և խոնավության ծանր հոտով, որին խառնվում էր նրա մոր  թխվածքների բույրը:

Իմ սենյակի պատերը պարզապես բեժ էին, առանց պաստառների և դրամայի կամ պայքարի որևէ ներկայության: Դրանք նոր էին, հղկված այն աստիճան, որ ոչ մի հույզ կամ զգացողություն չէր կարող ներս խուժել ու ճաք առաջացնել նրանց մեջ:

Նրա մայրը ամեն օր 50 բուլկի էր թխում, մինչդեռ իմ մայրը հազիվ էր համաձայնում որևէ բան թխել, նույնիսկ երբ խնդրում էի դա անել ինձ համար:  Նա միշտ ասում էր. «Ես պետք է ինձ շատ լավ զգամ, որպեսզի խմորին դիպչեմ: Խմորը զգում է սերը, եթե դիպչես դրան առանց սեր, կամ երբ լավ չես զգում, կփչանա»:

Էսպես ես սկսեցի մտածել, որ հացթուխներն ու բոլոր նրանք, ովքեր անընդհատ խմորի հետ են աշխատում պետք է որ ներսում շատ սեր և երջանկություն ունենան, քանի որ նրանց թխածքների համը միշտ այդքան ստաբիլ լավն է:



Շուկա գնալուց կարճ ժամանակ անց, որն արթնացրեց քաղցր բլիթների մասին իմ հիշողությունները, ես հայտնաբերեցի այն կնոջը, ում ստեղծած բլիթներն ու անուշեղենները իմ վաղ տարիների ուրախություններից էին:

Անահիտ Հակոբյանը, ով իր ընկերներին հայտնի է որպես Ադա, մասնագիտացել էր որպես ճարտարագետ և ուսուցիչ: 1990-ականների ծանր տարիներին իր ընտանիքին օգնելու համար, նա սկսել էր թխել ու կարուձև անել, որը դեռ երեխա ժամանակ էր սովորել:

Իմ ճարտարապետ ընկերներից մեկն ասում էր՝ դու չպետք է շարունակես ապրել քաղաքում, որտեղ ծնվել ես, քանզի իվերջո ձուլվում ես դրան:

Հիշում ես քաղաքի բույրը, տեսնում, թե ինչ շենքեր են այն շրջապատում, որոնք են ամենազիլ ակումբները: Դու հիշում ես փողոցի մարդկանց, մուրացկաններին, խենթերին, հայտնիներին ու ամենասիրվածներին, և երբ քաղաքը փոխվում է, կորցնում իր շերտերը, միայն դու ես պահում այս հիշողությունները և դառնում դրանց վավերագիր-ականատեսը: Այսպիսով, դու դառնում ես այն մեկն, ով պահում է մի քաղաքի հիշողություն, որն այլևս գոյություն չունի: Այն գոյություն ունի մենակ քո ներսում:

Երբեք չէի մտածում, որ մի օր կհամաձայնեմ նրա հետ, բայց այդ օրը, երբ անցնում էի Արամի թաղամասով, որը հիմա ուրվական է, հասկացա, որ ես եմ քաղաքը, քաղաք՝ որ դեռ շարունակում է փոխվել:

Ադան, ես նույնպես սկսել եմ նրան այդպես անվանել, թվարկեց այն խանութները, որտեղ սովորաբար վաճառում էր իր խմորեղենը: Ես հիշեցի դրանցից մի քանիսը, գիտակցելով, որ իմ մանկության քաղցր հուշերը հենց նրա հետ են կապված:

Նա մեկն էր, ով ստեղծում էր համեր, որոնք սիրում էի:



Ես հատկապես հիշում էի ընկույզի ձև ունեցող թխվածքները՝ ներսում քաղցր կրեմով:

Թեև այժմ խանութներում, հավանաբար, նման բան կա, ես երբեք չեմ համարձակվի գնել դրանք , որ չփչացնեմ մանկության հիշողություններս, այնպես, ինչպես  միշտ կխուսափեմ կրկին դիտել «Գաղտնի նյութեր»-ը:

Ես հավատում եմ, որ հիշողություններին չի կարելի դիպչել, որովհետև անցյալը նույնպես կարող է տրանսֆորմացվել ու փոխվել: Անցյալին հատուկ տուրք պետք չէ մատուցել, քանի որ այն միշտ ներկա է. այն զուգորդվում է գործողություններով կամ սովորություններով, որոնք միշտ խարսխված են մեր անցյալի որոշ իրադարձություններին:

«Ես իմ առաջին բլիթները վաճառեցի յուրաքանչյուրը 7 դրամով (որը, ներկայումս համարժեք է 15 ցենտի): Իմ առաջին հաճախորդը իմ մորաքույրն էր, ով այդ ժամանակ սրճարան էր բացում և հացաբուլկեղենի կարիք ուներ, այնպես որ դա բավական մեծ մոտիվացիա էր ինձ համար, քանի որ ես տնից փող էի վաստակում՝ պարզապես անելով այնպիսի գործեր, որոնք սովորաբար անում էի իմ երեխաների համար՝ իմ երկվորյակների: Սա ինձ ստիպեց սկսել ավելի լավ բաղադրատոմսեր փնտրել, որպեսզի ավելի շատ բան ունենամ առաջարկելու», - հիշում է Ադան:

Եթե այսօր մենք նոր բաղադրատոմս ենք ցանկանում, այն կարող ենք գտնել օնլայն: Իսկ այն ժամանակ կանայք իրար քարտերի վրա գրված բաղադրատոմսեր էին փոխանցում: Ադան հիշում է, որ բաղադրատոմսեր էր ստանում կանացից, ում նույնիսկ չէր ճանաչում. միակ հուշումն անկյունում գրված անունն էր:

 «Մյուս հետաքրքրաշարժ բանը բաղադրատոմսը փորձելն էր ու տեսնելը, որ այն սխալ է գրված, չափերը խառնված են: Այս դեպքում դուք կարող եք ստանալ կամ իսկական աղետ կամ նոր ռեցեպտ: Հենց այդ ժամանակ ես սկսեցի մեծ ուշադրություն դարձնել այն բաներին, որոնք իմ ընկերներից շատերը բաց էին թողնում կամ ուշադրություն չէին դարձնում կամ համարում էին անկարևոր, այսպես օրինակ, գրամները »:

Ադան ճիշտ էր, ես հիշում եմ, որ բաղադրատոմսերից շատերը, որոնց ձեռքը մայրիկս տանջվում էր, գրված էին մոտավոր այսպես. «1 բաժակ այսինչ», որն ախր չափման լավագույն ձևը չէր, քանի որ բաժակներն ունեն տարբեր ձևեր ու ծավալ:

«Կարծում եմ, որ ես դեռ սովորություն ունեմ ձեռագիր բաղադրատոմսեր պահել, որտեղ գրված է, թե որտեղից է այն գալիս: Անգամ եթե դա խոհարարական բլոգ է, ես գրում եմ ամբողջ հղումը: Միգուցե դա հարգանքի տուրք է հին ժամանակներին», - ասում է Ադան՝ խոստանալով ինձ ուղարկել իր բաղադրատոմսերի նոթատետրը, որը գրեթե 40 տարեկան է:



Ես հիշում եմ, որ մայրիկս նմանատիպ մի բան ուներ, նա նույնիսկ փոքրիկ նկարներ էր անում՝ ցույց տալով ուտեստը մատուցելու լավագույն տարբերակները: Նա խոստացել է մի օր այն ինձ տալ՝ ասելով, որ դա ավանդույթ է: Ես սիրում եմ այսպիսի փոքրիկ ու ջերմ ավանդույթներ, բայց վախենում որ կխախտեմ այս մեկը, որովհետև բաղադրատոմսերս չեմ գրում, այլ պարզապես դրանք հիշում եմ:

Մի անգամ ես բլոգ էի պահում, որտեղ գրում ու կիսվում էի տարբեր բաղադրատոմսերով, բայց չեմ կարծում, որ կարող եմ իմ բլոգը դստերս փոխանցել. ձեռագիր տետրերը, կարծես, շատ ավելի հարմար են այդ նպատակի համար:

Ընդհանրապես այժմ մենք ունենք ինֆորմացիայի այնքան շատ աղբյուրներ, որ չենք էլ հիշում, թե ինչը որտեղ ենք գտել:

Եվ երբեմն նույնիսկ թվում է, որ մենք բոլորս նույն աղբյուրից ենք օգտվում՝ կիսելով նույն բաներն ու վերաբերմունքը: Բացառություններ սակայն դեռ կան: 



Կարանտինի մեկնարկից հետո երբ ավելի ակնհայտ դարձավ, որ ամեն ինչ փոխվում է, և ոչինչ այլևս նույնը չի մնա, շատ մարդիկ մնացին տներում և տարբվեցին խոհարարությամբ՝ փորձելով շեղել իրենց ուշադրությունը կամ պարզապես լրացնել ունեցած ազատ ժամանակը:

Ես արեցի ճիշտ հակառակը. փրոձեցի որքան հնարավոր է ազատել ինձ դրանից, որպեսզի իրերն ավելի պարզորոշ տեսնեմ ու չփախչեմ դատարկությունից:

Բայց անկախ դանից, ես էլ պետք է սնվեի ու ես էլ էի ուտում: Ուղղակի ես օգտվում էի առաքման ծառայություններից և իմ ընտրությունը կախված էր ոչ թե հոտերից, այլ սննդի տեսքից ու գույնից:

Մի օր ես Instagram-ում տեսա մի ծանոթի՝ Իրայի փախլավա թխելու story-ն: Ես չգիտեի, որ նա հացաթուխ է, կամ որ վաճառում է իր հրուշակեղենը, և ինձ սկսեց հետաքրքրել, թե ինչպես է նա թխում և ինչպես է իրեն զգում այս տարօրինակ ժամանակահատվածում:



Ես հաճախ էի տեսնում Իրա Ավարջակյանին, երբ այցելում էի Երևանի տարբեր սրճարաններ: Նա քայլում էր ամուսնու հետ, կամ պարզապես նստում մոտ մի տեղ՝ ճառագելով վստահությամբ ու սիրով:

Ես նրան ճանաչում էի Instagram-ից և հանդիպելիս մենք սովորաբար ողջունում էինք միմյանց, բայց իրական կյանքում հանդիպելու կամ զրուցելու հնարավորություն երբեք չենք ունեցել:

Ես մի ընդհանուր ընկերոջ ասացի, որ Instagram-ի նրա գրառումը հետաքրքրել է ինձ և նա խոստացավ ծանոթացնել մեզ: Սրճարանում հանդիպելու օրերը կարծես թե անցյալում էին, և դրա փոխարեն ես զանգեցի նրան:

Ես ցանկանում էի նրան հարցնել թխման պրոցեսի ու այն մասին, թե ինչպես է նա կարանտինի ժամանակ թխվածքների նկատմամբ սերը տարածում ամբողջ քաղաքով մեկ:



Իրան պատմեց, թե ինչպես է մոտ 10 տարի առաջ սկսել թխել Ղարաբաղում, րտեղ բացված սրճարանում նրա խմորեղենները սկսեցին սիրվել մարդկանց կողմից: Նրա թխվածքները հայտնի են դարձել երևանցիների շրջանկներում և նա ուղիներ է գտել այստեղ ևս դրանով զբաղվելու: Եվ երբ կարանտինի պատճառով Երևանի բոլոր սրճարաններն ու ռեստորանները փակվեցին, նա որոշեց շարունակել թխելը՝ երջանկացնելով իր հաճախորդներին:

«Ես չէի կարող տանը մնալ ու ոչինչ չանել, ի վերջո, սիրտս կարող էր պայթել: Ես չեմ կարող բան չանել, ես միշտ պետք է ինչ-որ բան անեմ, աշխատեմ, ակտիվ լինեմ: Ես շարունակեցի թխել ինքս ինձ համար, պարզապես նոր բաներ փորձելով և դրանք ավելացնել իմ Instagram-ի ամենօրյա պատմություններին: Շուտով մարդիկ, ընկերները, ընկերների ընկերները սկսեցին արձագանքել և պատվիրել իմ փխվածքները: Այնպես որ, ես նորից սկսեցի վաճառել դրանք, ինչպես նաև առաքել», - ասում է նա:

Նրա ձայնից դատելով ես կարող էի ասել, որ նա ժպտում էր, և ես պատկերացրեցի բոլոր այն մարդկանց, ովքեր ստանում էին իրենց փախալավները կամ բրաունիները` համեմված Իրայի ժպիտով:



Մայրս ճիշտ էր ասում. թխելը, երբ ներսումդ սերը չկա, իսկապես հանցագործություն է: Բայց սիրելը պարզապես գործողություն չէ՝ ժամանակ առ ժամանակ հայտնվող, կամ իր մասին հիշեցնող:

Միգուցե դա ավելի շուտ թրթիռ է և երբ այն մտնում է ձեր մարմին, հետո էլ երբեք չի լքում դա ու չի թողնում ձեզ ու դուք ու ձեր ամեն մի արարք լցվում է սիրով:

Սիրով՝ առանց որևէ նախապայման, որը կարող է ունենալ տարբեր ձևեր ու տեսք՝ քաղցր բուլկի, թխվածք կամ փախլավա, որի հետ դուք կիսվում եք սիրով ու սիրելի մարդկանց մասին հիշողություններով:


թողարկում

Անցում

գլխավոր
Chai-khana Survay